Bajarên Kurdistanê-Amed
Yê rêkirî zimanekurdi Dîrok: 08.10.2009, 01:10
deqdan: 
(5 jê 10)
girêdanka peywendîdar: Bajarên Kurdistanê-Amed
hatin şopnadin: 2555
ziman:
Here cem: navîgasyon, lêgerîn Amed (Diyarbakýr) Welat Kurdistan (Bakur) Dûgel Tirkiye Parêzgeh Diyarbekir (parêzgeh) Serbajar Amed Rûerd 15.354 km² Gelhe 1.460.714 (2007) Nexþeya parêzgehê Sûra Amedê Malpera bajêr Amed (bi tirkî: Diyarbakýr) bajarekî li bakurê Kurdistanê ye. Amed yek ji mezintirîn bajarên Tirkiyeyê û di nav kurdan de weke paytextê rastî ya Kurdistanê tê binavkirin.
Amed îro di xada netewî û navnetewî bi sûrên xwe û bi zebeþên xwe bi nav û deng e. Tabloya Naverokê [veþêre]
•1 Navên bajêr
•2 Coxrafya ◦2.1 Ciyê coxrafî û sînorên bajêr ◦2.2 Taybetiyên erda bajêr ◦2.3 Klîma (Avûhewa)
•3 Dîrok ◦3.1 Kronolojî
•4 Þaredarî
•5 Ol û civak
•6 Xwarinên herêmê
•7 Kincên herêmê
•8 Ciyên tûrîstîk û gerê ◦8.1 Cihên dîrokî yên girîng
■8.1.1 Deriyên Amedê
■8.1.2 Bircên Amedê
■8.1.3 Mizgeftên Amedê
■8.1.4 Medreseyên Amedê
■8.1.5 Dêrên Amedê
■8.1.6 Xanên dîrokî yên Amedê
■8.1.7 Muzexane
•9 Navdarên Amedê
•10 Bi Zazakî
•11 Navçey (Qezay) Amed
•12 Girêdanên derve Navên bajêr Bajar 1300 sal berî Îsa di dema Asûriyan de, bi navê Amîd (Amîda) hatibû naskirin. Piþtre bi dorê Amed, Ameda Reþ, Diyar-ê Bekir û wek Diyarbakýr nav hatine guhertin.
Coxrafya Ciyê coxrafî û sînorên bajêr Bajar di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Batmanê û Sêrtê, li baþûr bi Mêrdînê, li baþûrê rojava bi Rihayê û Semsûrê û li bakûr jî bi Elezîz û Çewlikê ve tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye .
Ji vê erdê çiya 37.0 %, deþt 30.6 % û plato jî 30.4 % e. Erda herêmê 95 %´ê wê ji bo zîreetê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeþ, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin.
Klîma (Avûhewa) Li herêmê klîmayek reþayî hikum dike.
Havînan pir germ û ziha, zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe.
Dîrok Ji bo gotareke dirêj binêre: Dîroka Amedê Li Amedê gelek cîhên dîrokî hene. Yen herî bi nav û deng Bedena Amedê û bircên wê ne.
Kronolojî Berî îsa •
~7250-6750 dema neolîtîk •~5000-4000 dema kalkolîtik
•~3000 dema dema tunc •~2000 dema Hurrî û Mîtaniyan
•~1200- 600 dema Asûriya û Urartiyan •550- 331 dema persan Piþtî Îsa (zayîn) •226-395 dema Romayiyan •395-639 Dema Bîzansiyan •639 dema Ereban
•661 dema Emewiyan •750 Dema Ebasiyan •984 dema Merwaniyan
•1085 dema Selçûkiyan •1232 dema Eyubiyan •1507 dema Sefawiyan
•1515 dema Osmaniyan
•1923 dema Komara Tirkiyê Þaredarî Kolana Xazî (tr: Gazi caddesi) li Amedê Kolana Ekînciyan (tr: Ekinciler caddesi) li Bajarê Nû yê AmedêWek serokê Þaredariya Amedê di hilbijartinên 28'ê adarê 2004an de Osman Baydemir hat hilbijartin.
Ol û civak Nifûsa bajêr piranî misilman in. Wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên þafiî, henefî û elewî pêk tê. Tarîqeta Naqþîbendî li herêmê ya herî xurt e. Turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Þêxmûs" e.
Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "Siltan Silêman", li Pîranê turbeya "Pîr Xetab", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî Kurd in, ji bilî Kurdan, Suryanî, Ereb û Ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene.
Xwarinên herêmê •Meftûne: goþtê parçekirî di beroþê de tê sorkirin. Balîcan, sîr û firingî (yan jî ava firingiya) têkel dibe. Ava simaqê bi ser de dibe û tê kelandin.
•Mehîr: mast (dew), hêk û xwê di beroþê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin.
•Kalek, qedayif, beqlewa, kutilkên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin.
Kincên herêmê Piraniya mêran þalwar, îþlig (gomlek) û êlek li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene. Kum, þewqe yan jî kefiya sipî li serî hene. Jinên Diyarbekirî fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranî jinên zewicandî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan jî þarpe didin serê xwe.
Kesên ku çarþefa reþ li xwe dikin jî hene.
Îro li bajêr kêm kes kincên mehelî li xwe dikin, piraniya gel kincên modern li xwe dike.
Ciyên tûrîstîk û gerê Bajarê Amedê yê kevn Deriyê Rihayê yê Amedê Deriyê Mêrdînê yê Amedê Mizgefta Mezin a Amedê Nexþeya turîstîk a ku bi aliyê Þaredariya Mezin a Amedê ve hate derxistin.
Bi kurdî, tirkî û îngilîzî yeAmed ji alî sirûþtê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. Bedena Amedê piþtî Kela Çînê ya herî dirêj e li cîhanê.
Mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in.
Gel piranî havînan diçin ser Gola Xezarê ku di hundirê tixûbên Elezîzê de ye. Wekî din baxçeyên Ben-û-Senê jî ciyên gerê ne ji bo gel. Germava Çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye.
Cihên dîrokî yên girîng
•Bedena Bajêr
•Pira Dehderî an Pira Belek an jî Pira Dîcleyê
•Qesra Xazî •Baxçeyên Hewselê Deriyên Amedê
•Deriyê Xerpûtê an Deriyê Çiyayî an jî Deriyê Bakur
•Deriyê Rihayê an Deriyê Rûm an jî Deriyê Rojava
•Deriyê Mêrdînê an Deriyê Baþûr •Deriyê Nû an Deriyê Rojhilat
•Deriyê Serayê
Bircên Amedê
•Birca Bizinê
•Birca Heft Birayan
•Birca Evlî Bedenê an jî Birca Melikþah
Mizgeftên Amedê
•Mizgefta Mezin •Mizgefta Nebî •Mizgefta Husrev Paþa
•Mizgefta Kozlû (Qozlî?)
•Mizgefta Hecî Buzruk (Buzruq?)
•Mizgefta Hezretî Silêman
•Mizgefta Qazî •Mizgefta Îbrahîm Beg
•Mizgefta Nasûh Paþa
•Mizgefta Kurþunlu
•Mizgefta Xoceoxlî •Mizgefta Þêxereb
•Mizgefta Îskender Paþa
•Mizgefta Xanzade
•Mizgefta Ragibiye
•Mizgefta Hecî Hemîd
•Mizgefta Þêx Mitahar (Minareya Çarling)
•Mizgefta Parlî •Mizgefta Melik Ehmed
•Mizgefta Þêx Yûsif •Mizgefta Sîm
•Mizgefta Behram Paþa
•Mizgefta Tacetin
•Mizgefta Lala Qasim Beg an Mizgefta Lala Beg
•Mizgefta Elî Paþa •Mizgefta Minareya bi Neynik
•Mizgefta Hezretî Emer
•Mizgefta Safa Medreseyên Amedê
•Xwendegeha Mesûdiyê •Xwendegeha Zîncîriye Dêrên Amedê
•Dêra Meryem Ana
•Dêra Sûrp Gîragos a Ermeniyan Xanên dîrokî yên Amedê
•Xana Delîlan •Xana Hesen Paþa Muzexane
•Muzeya Arkeolojiyê •Muzeya Ziya Gökalp
•Muzeya Cahit Sýtký Tarancý •Koþka Atatürk Navdarên Amedê
•Fehmiyê Bîlal
•Ramizê Licî
•Ehmedê Xasî
•Îbn-ul Ezraq
•Tarýk Ziya Ekinci
•Yusuf Azizoðlu
•Ahmet Arif
•Kendal Nezan
•Rojen Barnas
•Cahit Sýdký Tarancý
•Dr. Fuad (Bavê Tûjo)
•Qedrî Cemîl Paþa
•Ekrem Cemîl Paþa
•Cemilê Seyda
•Þevket Baysanoðlu
•M. Emin Bozaslan
•Aþýk Ýhsani
•Elî Emîrî
•Amîdî
•Hamid Aytaç
•Prof. Mahmut Gazi Yaþargil
•Suzan Samancý
•Malmisanij
•Niyazî Westa
•Adnan Binyazar
•Ehmed Murþîdî
•Mele Çelebî •J.
Îhsan Espar
•Mehmûd Lewendî
•Mehdî Zana
•Tuncer Necmioðlu
•Seîd Paþa
•Suleyman Nazif
•Hesenê Metê
•Ýhsan Iþýk
•Mýgýrdiç Margosyan
•Mar Yezua •Adil Tekin
•Remzi Ýnanç
•Ziya Gökalp
•Hikmet Çetin
•Ýzet Altýnmeþe
•Celal Sesigüzel
•Ayþe Þan
•Huseynê Parê
•Mahmut Kýzýl
•Hozan Þîyar Ferqînî
•Beytocan
•Býþar Çiçek
•Abdussetar Hayatî Avþar
•Leyla Zana
•Zana Farqînî Bi Zazakî Amed (bi tirkî: Diyarbakýr) yew sûko û mintiqayê Bakurê (þîmal) Kurdistani di ronayîyo. Þarê Amedî, Amed ra vano "paytextê dilê ma, paytextê Kurdistanî". Çemê Dîcle zerî Amed ra þin û hewayê xo germ o.
Amed di vêþêrî þarê Kurd (Kurmanc u Zaza) esto. Kurdan ra ber tayê Ermenî, Sûryanî zî estê. Dinê þarê Amedî vêþêri Îslamo (Sunnî u Elewî), labelê tayê Xrîstiyanî zî estê. Navçey (Qezay) Amed
•Bismil (Kirmanckî)
•Þamkuþ (Kirmanckî)
•Çinar (Kirmanckî)
•Egil (Kirmanckî)
•Erxenî (Kirmanckî)
•Hênê (Kirmanckî)
•Karazê (Kirmanckî)
•Pasûr (Kirmanckî)
•Licê (Kirmanckî)
•Farqîn (Kirmanckî)
•Hezro (Kirmanckî) Girêdanên derve
[ berdewamê bişîne | vegere lêkolînan ]
